Puchar Narodów Afryki to najważniejszy turniej piłkarski na kontynencie, organizowany nieprzerwanie od 1957 roku. Obecnym mistrzem, po burzliwych wydarzeniach z początku 2026 roku, jest reprezentacja Maroka. Przyjrzyjmy się bliżej historii, zasadom oraz najbardziej utytułowanym drużynom tych rozgrywek.
Historia rozgrywek
Początki Pucharu Narodów Afryki sięgają roku 1957, kiedy to w Chartumie rozegrano pierwszą edycję turnieju. W premierowych rozgrywkach udział wzięły zaledwie trzy reprezentacje: Egipt, Sudan i Etiopia. Z biegiem lat prestiż i popularność mistrzostw rosły, co doprowadziło do znacznego rozszerzenia formuły. Za organizację i nadzór nad turniejem odpowiada Afrykańska Federacja Piłkarska (CAF), która w miarę rozwoju afrykańskiego futbolu dostosowywała regulamin do rosnącej liczby chętnych drużyn narodowych.
Od 1968 roku turniej finałowy zaczął odbywać się regularnie co dwa lata, stając się stałym punktem w kalendarzu piłkarskich reprezentacji. Dynamiczny wzrost liczby państw afrykańskich aspirujących do gry w finale wymusił stworzenie systemu eliminacji. Przez dekady format ulegał zmianom – w 1998 roku turniej finałowy poszerzono do 16 zespołów. W maju 2010 roku CAF podjęła decyzję o przeniesieniu rozgrywek na lata nieparzyste, co weszło w życie od edycji w 2013 roku. Dziś w fazie grupowej turnieju mierzą się aż 24 drużyny.
Zasady i format zawodów
System rozgrywek Pucharu Narodów Afryki opiera się na kilku etapach, mających wyłonić najlepszą reprezentację kontynentu. Współczesny format obejmuje fazę grupową oraz fazę pucharową. W pierwszej z nich 24 uczestniczące ekipy są dzielone na sześć czterozespołowych grup. Do kolejnej rundy awansują po dwie najlepsze drużyny z każdej grupy, a także cztery ekipy z trzecich miejsc z najlepszym bilansem punktowym. Następnie rywalizacja toczy się systemem play-off, od 1/8 finału aż do wielkiego finału.
Podobnie jak w innych turniejach FIFA, w przypadku remisu w fazie pucharowej obowiązuje dogrywka, a następnie rzuty karne, jeśli nadal nie uda się wyłonić zwycięzcy. Kwalifikacje do turnieju głównego poprzedzają go o kilka miesięcy i odbywają się w wyznaczonych grupach eliminacyjnych. Wyjątkiem jest gospodarz, który ma zapewniony automatyczny udział w mistrzostwach.
Najważniejsi zwycięzcy i rekordziści
W historii Pucharu Narodów Afryki pozycję absolutnego lidera pod względem liczby tytułów zajmuje Egipt. Reprezentacja ta sięgnęła po mistrzostwo aż 7 razy, w tym zdobywając pierwszy w historii tytuł w 1957 roku. Egipcjanie dominowali szczególnie w drugiej połowie pierwszej dekady XXI wieku, wygrywając trzy turnieje z rzędu: w 2006, 2008 i 2010 roku. Na drugim biegunie pod względem tytułów plasują się Kamerun i Ghana, które posiadają na koncie po kilka triumfów, regularnie goszcząc w ścisłej czołówce tych rozgrywek.
W tabeli wszech czasów poza Egiptem, który rozegrał najwięcej spotkań, wysoką pozycję zajmują również Ghana, Nigeria i Wybrzeże Kości Słoniowej. Nigeria wygrała 51 z 93 rozegranych meczów, co daje solidną skuteczność na poziomie ponad połowy spotkań. Inną ciekawą statystyką jest średnia bramek: podczas trzydziestu dwóch finałów do 2017 roku strzelono 1649 goli w 1342 spotkaniach, co daje przeciętny wynik 1,22 na mecz, podkreślający defensywny charakter wielu afrykańskich pojedynków.
Egipt
O sile egipskiej piłki nożnej na kontynencie świadczy nie tylko 7 tytułów mistrza Afryki, ale też pasmo niesamowitych sukcesów na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku. „Faraonowie” przez wiele lat uchodzili za wzór organizacji gry i skuteczności, a ich bilans bramkowy 165:88 w 100 rozegranych meczach finałowych mówi sam za siebie. Co ciekawe, Egipt część swoich historycznych startów zaliczał pod szyldem Zjednoczonej Republiki Arabskiej, co było politycznym echem unii z Syrią.
Kamerun
„Nieposkromione Lwy” to zespół, który wypracował sobie markę niezwykle trudnego przeciwnika w fazach pucharowych. Kamerun notował swoje najlepsze występy na przestrzeni różnych dekad, udowadniając, że pokoleniowa zmiana warty nie osłabia ducha walki. Ich statystyki – 41 wygranych w 84 meczach – pokazują, że rzadko kiedy schodzili z boiska bez postawienia twardych warunków rywalom.
Nigeria
„Super Orły” są uznawane za jedną z reprezentacji z największym potencjałem ofensywnym w Afryce. Zdobycie 132 bramek w 93 spotkaniach plasuje Nigerię wśród ekip z najwyższą średnią strzelecką w historii finałów. Ich styl gry często przyciągał uwagę skautów z europejskich klubów, co czyniło z Nigerii kuźnię talentów eksportowanych do najlepszych lig świata.
Kontrowersje i zmiany w 2026 roku
Początek 2026 roku przyniósł jedno z największych zamieszania w historii całego turnieju. Wszystko zaczęło się od finału rozegranego 18 stycznia 2026 roku w Rabacie, gdzie Senegal zmierzył się z Marokiem. Podczas spotkania, po podyktowaniu rzutu karnego dla gospodarzy, piłkarze Senegalu opuścili boisko na ponad dziesięć minut w geście protestu. Doszło do przepychanek na murawie oraz zamieszek na trybunach z udziałem części senegalskich fanów i służb porządkowych. Ostatecznie Senegal wygrał po dogrywce 1:0 po golu Pape Gueye, jednak emocje sięgały zenitu.
Królewska Federacja Piłki Nożnej Maroka (FRMF) złożyła oficjalny protest, który początkowo został oddalony przez Komisję Dyscyplinarną CAF. Sprawa trafiła jednak do Komisji Odwoławczej Afrykańskiej Federacji Piłkarskiej, która przeanalizowała wydarzenia pod kątem regulaminu. W oparciu o artykuły 82 i 84 przepisów PNA stwierdzono, że opuszczenie boiska bez zgody arbitra jest równoznaczne z odmową gry. Drugi z przepisów precyzuje, że za takie naruszenie nakłada się karę walkowera 0:3. W konsekwencji tytuł został odebrany Senegalowi i przyznany Maroku.
Opuszczenie boiska lub odmowa gry bez zgody sędziego, zgodnie z artykułem 82 regulaminu Pucharu Narodów Afryki, oznacza przegraną i wyeliminowanie z turnieju, a artykuł 84 precyzuje, że karą za takie naruszenie jest walkower 0:3.
Decyzja ta oznacza, że Maroko zostało mistrzem Afryki po raz drugi w historii, równo 50 lat po swoim pierwszym triumfie. Przegrana w dogrywce na boisku odbiła się szerokim echem w kadrze marokańskiej – zaraz po finale do dymisji podał się selekcjoner Walid Regragui, a na początku marca jego następcą ogłoszono Mohameda Ouahbiego. Dodatkowym smaczkiem jest fakt, że Senegalowi przysługuje odwołanie do Trybunału Arbitrażowego ds. Sportu (CAS) w Lozannie, co może sprawić, że saga prawna ostatniego finału jeszcze się nie zakończyła.
Ewolucja popularności i transmisji
Wraz z rosnącą jakością sportową i dramaturgią wydarzeń pozaboiskowych, zainteresowanie turniejem rośnie na całym świecie. Widowiskowość PNA przyciąga przed ekrany kosmiczną liczbę widzów. W edycji zakończonej w lutym 2026 roku padł rekord oglądalności, co tylko potwierdza globalizację afrykańskiego futbolu. Piłkarskie święto Afryki staje się produktem eksportowym, który z powodzeniem konkuruje o uwagę kibica z Copa América czy Mistrzostwami Europy.
Na przestrzeni lat zmieniały się również podmioty odpowiedzialne za pokazywanie meczów w Polsce. W latach 2000-2015 wyłącznym nadawcą był Eurosport. Później nastąpiła kilkuletnia przerwa, po której prawa do transmisji powróciły za sprawą platformy streamingowej Viaplay, która pokazała turniej w Kamerunie w 2022 roku. Od 2024 roku wszystkie spotkania PNA na polskim rynku dostępne są w serwisie Megogo, co umożliwiło fanom śledzenie m.in. pamiętnego, kontrowersyjnego finału z 2026 roku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy i gdzie odbyła się pierwsza edycja Pucharu Narodów Afryki?
Pierwszy turniej rozegrano w 1957 roku w Chartumie. Wzięły w nim udział trzy zespoły: Egipt, Sudan i Etiopia.
Jak często rozgrywany jest turniej i ile drużyn bierze udział w fazie grupowej?
Od 1968 roku finały odbywają się co dwa lata, a obecnie w grupach rywalizuje 24 reprezentacje. Zespoły są podzielone na sześć grup po cztery drużyny.
Jak wygląda system awansu do fazy pucharowej?
Z każdej grupy do kolejnej rundy przechodzą dwie najlepsze drużyny, a także cztery najlepsze ekipy z trzecich miejsc. Potem rywalizacja toczy się w systemie pucharowym od 1/8 finału do finału.
Kto jest rekordzistą pod względem liczby tytułów mistrza Afryki?
Najwięcej tytułów ma Egipt, zdobywając mistrzostwo siedmiokrotnie. Egipcjanie triumfowali m.in. trzykrotnie z rzędu w latach 2006–2010.
Co wydarzyło się podczas finału PNA w styczniu 2026 roku?
W finale w Rabacie Senegal opuścił boisko na ponad dziesięć minut w proteście po podyktowanym karnym, co doprowadziło do zamieszek i przepychanek. Początkowo mecz wygrał Senegal, ale po protestach i decyzji odwoławczej tytuł przyznano Maroku.
Na jakiej podstawie przyznano walkower i odebrano tytuł Senegalowi?
Komisja odwoławcza odwołała się do przepisów PNA, które uznają opuszczenie boiska bez zgody arbitra za odmowę gry i przewidują karę walkoweru 0:3. W efekcie Senegal stracił mistrzostwo, a tytuł przypadł Maroku.
Gdzie w Polsce można było oglądać Puchar Narodów Afryki w ostatnich latach?
W latach 2000–2015 prawa miał Eurosport, w 2022 roku turniej pokazywał Viaplay, a od 2024 roku wszystkie mecze dostępne są na platformie Megogo. Dzięki temu polscy kibice mogli śledzić m.in. finał z 2026 roku.
