Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia z perspektywy nauki

Z perspektywy nauk ścisłych nie da się wskazać jednej, konkretnej liczby płci, ponieważ jest to zagadnienie wielowymiarowe, obejmujące genetykę, anatomię, endokrynologię i psychikę. Odpowiedź „dwie” jest nieprecyzyjnym uproszczeniem, natomiast liczba „pięćdziesiąt sześć” wynika z nieporozumienia dotyczącego etykiet społecznościowych. Zapraszam do zgłębienia tematu, który okazuje się znacznie ciekawszy niż zero-jedynkowy podział.

Czym jest płeć biologiczna i dlaczego nie jest binarna

W szkolnym uproszczeniu płeć determinują chromosomy – XX dla kobiety i XY dla mężczyzny. Tymczasem rzeczywistość biologiczna jest o wiele bogatsza. Samo pojęcie płci biologicznej rozkłada się na szereg niezależnych od siebie kryteriów, takich jak płeć chromosomalna, gonadalna, wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych oraz hormonalna. U większości osób wszystkie te elementy są ze sobą spójne, lecz natura zna wiele wyjątków od tej reguły.

Kluczowym elementem w rozwoju męskich gonad jest gen SRY, zlokalizowany na chromosomie Y. Jego zadaniem jest uruchomienie kaskady zdarzeń prowadzących do wytworzenia jąder. Jeśli jednak na skutek mutacji gen ten nie zadziała, osoba z kariotypem XY rozwinie żeński fenotyp. Zdarza się również sytuacja odwrotna – gen SRY może w trakcie podziału komórkowego przemieścić się na chromosom X, czego skutkiem jest rozwój męskich cech u osoby z układem XX. Te warianty dowodzą, że binarny podział na poziomie genetycznym jest niepełny.

Zespół feminizujących jąder a kobiecość genetycznego mężczyzny

Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów rozbieżności między genotypem a fenotypem jest zespół feminizujących jąder, zwany też zespołem niewrażliwości na androgeny. Dotknięte nim osoby posiadają męski zestaw chromosomów 46,XY, jednak ich komórki są całkowicie oporne na działanie testosteronu. W efekcie organizm rozwija się w kierunku żeńskim – z dobrze wykształconymi piersiami i żeńskimi zewnętrznymi narządami płciowymi.

Kobiety z tym zespołem często odkrywają swoją odmienność dopiero w wieku dojrzewania, zgłaszając się do lekarza z powodu braku miesiączki. Pomimo że są genetycznymi mężczyznami, ich psychika, wygląd i tożsamość są w pełni kobiece. Są zdolne do satysfakcjonującego życia seksualnego, jednak pozostają trwale niepłodne. Przypadki te jasno pokazują, że chromosom Y nie jest jednoznacznym wyznacznikiem męskości, a płeć biologiczna przypomina raczej spektrum niż sztywny podział.

Natura nie zna granic – przykłady ze świata zwierząt

Odwołując się do rzekomego porządku naturalnego, często pomija się fakt, że w przyrodzie różnorodność płciowa jest normą. Wśród ponad 1500 gatunków zwierząt występują zachowania homoseksualne, które dla biologii nie stanowią żadnej anomalii. Jeszcze dalej idą organizmy jednokomórkowe, u których liczba płci może wprawiać w osłupienie.

Znany ze szkolnych podręczników pantofelek rozróżnia jedynie dwa typy płciowe, lecz jego krewniacy są bardziej zaawansowani. Euplotes, pospolity pierwotniak z kałuż, posiada ich aż dziesięć, a inny gatunek o nazwie Stylonychia operuje setką płci. Rekordzistką w tym mikroświecie jest Tetrahymena, która wykształciła siedem typów płciowych. Rozmnażanie u tych organizmów, zwane koniugacją, często prowadzi do tworzenia się trójkątów, a w warunkach laboratoryjnych nawet czworokątów koniugacyjnych. Taka plastyczność natury całkowicie podważa dogmat o istnieniu tylko dwóch wzorców.

Płeć jako konstrukt społeczno-kulturowy

Naukowe rozumienie zjawiska wymaga wyraźnego oddzielenia płci biologicznej od płci kulturowej. Ta druga jest zestawem norm, zachowań i ról społecznych przypisywanych danej grupie. W każdej epoce i szerokości geograficznej definicja kobiecości i męskości wyglądała inaczej, co udowadnia, że płeć kulturowa jest w dużej mierze tworem umownym.

W Europie jeszcze trzy stulecia temu nie różnicowano ubioru małych dzieci ze względu na płeć, a różowy był kolorem kojarzonym z męską siłą i krwią. Z kolei wiele kultur pozaeuropejskich od wieków funkcjonuje w oparciu o systemy uwzględniające trzy lub więcej płci. Przykładem mogą być indyjskie hidźry, meksykańskie muxe czy fa’afafine z Samoa. Funkcjonują one w swoich społecznościach od stuleci, udowadniając, że binarny model jest wytworem specyficznego kręgu cywilizacyjnego, a nie uniwersalnym prawem natury.

Skąd wzięła się liczba 56 płci?

Liczba ta, która stała się obiektem politycznych sporów, ma swoje źródło w decyzji jednej z korporacji technologicznych. W 2014 roku Facebook, wychodząc naprzeciw potrzebom użytkowników, rozszerzył opcję wyboru tożsamości płciowej poza standardowe „mężczyzna” i „kobieta”. Na liście znalazły się 54 dodatkowe określenia, które obejmują nie tylko tożsamości niebinarne, ale także liczne synonimy i warianty zapisu.

Wbrew powielanym mitom, lista 56 opcji z Facebooka nie stanowi żadnego oficjalnego katalogu płci, będąc raczej zbiorem często bliskoznacznych terminów, którymi posługują się różne grupy w środowisku.

W zestawieniu znajdują się na przykład terminy „Cis Female”, „Cis Woman” i „Cisgender Female”, które określają dokładnie to samo – kobietę, której tożsamość jest zgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu. Podobnie jest z osobami transpłciowymi, dla których przeznaczono kilkanaście etykiet typu „Transgender Male”, „FTM” czy „Trans Man”. Wszystkie one odnoszą się do mężczyzny, który dokonał korekty płci. Traktowanie tej marketingowej listy jako dowodu na istnienie 56 biologicznych płci jest więc wyrazem niezrozumienia tematu.

Tożsamość płciowa i jej neurologiczne podłoże

Płeć mózgowa, będąca podstawą tożsamości płciowej, rozwija się niezależnie od reszty ciała. Badania neuroobrazowe pokazują, że mózg nie ma jednej, dychotomicznej struktury męskiej lub żeńskiej. Naukowcy z Uniwersytetu w Tel-Awiwie, analizując strukturę ponad 1400 mózgów, odkryli cechę, którą nazwali mózgiem mozaikowym – poszczególne jego rejony u danej osoby mogą wykazywać cechy typowo męskie, żeńskie lub pośrednie jednocześnie. Jedynie od 0 do 8% badanych posiadało mózg o wszystkich cechach wyłącznie jednej płci, co stanowi mocny argument za spektralnym rozumieniem ludzkiej neurologii.

Konsekwencją takiej budowy jest stan, w którym cielesne cechy płciowe mogą być niedopasowane do poczucia własnej tożsamości. Zjawisko to, nazywane dysforią płciową, nie jest wymysłem ani chwilową modą. Osoby jej doświadczające odczuwają silny, uporczywy dyskomfort psychiczny z powodu rozbieżności między ciałem a odczuwaną płcią. Medycyna, po latach nieskutecznych prób dostosowania psychiki do ciała, uznała procedurę korekty płci za skuteczną i rekomendowaną metodę terapeutyczną w wybranych przypadkach. Jest to pokłosie prostej konkluzji – łatwiej dostosować anatomię do mózgu niż odwrotnie.

Interpłciowość – trzecia kategoria biologiczna

Odchodząc od zagadnień tożsamości, powracamy na grunt biologii, gdzie z całą wyrazistością objawia się niebinarność. Interpłciowość, dawniej zwana hermafrodytyzmem, to zespół wrodzonych cech organizmu, które nie mieszczą się w typowym obrazie męskiego lub żeńskiego ciała. Może się ona przejawiać na poziomie chromosomów (np. kariotyp XXY, X0), gonad (gonady mozaikowe, jeden jajnik i jedno jądro), czy też anatomii zewnętrznych narządów. Co kluczowe, szacuje się, że cechy interpłciowe występują u około 1,7% populacji – jest to zbliżona częstotliwość do liczby osób naturalnie rudowłosych na świecie.

Przez dekady osoby interpłciowe były poddawane przymusowym, nieodwracalnym operacjom „korekcyjnym” w dzieciństwie, mającym na celu ujednoznacznienie ich wyglądu. Obecnie, zgodnie z raportami Human Rights Watch i rekomendacjami ONZ, takie działanie jest uznawane za naruszenie praw człowieka, gdy cierpienie psychiczne nie wynika z samej interpłciowości, a ze stygmatyzacji i prób jej chirurgicznego „wymazywania”.

Detranzycja i polityka autoidentyfikacji

Coraz bardziej liberalna polityka społeczna w połączeniu z presją rówieśniczą niesie za sobą nowe wyzwania diagnostyczne. W krajach takich jak USA lawinowo wzrasta liczba młodych ludzi kwestionujących swoją płeć, co w części przypadków jest odpowiedzią na chwilowe problemy psychiczne, a nie obiektywną transpłciowością. Stawia to przed lekarzami trudne zadanie odróżnienia trwałej dysforii płciowej od przejściowego kryzysu tożsamości.

Problem rodzi podejście, w którym kwestionowanie autoidentyfikacji pacjenta jest utożsamiane z próbą terapii konwersyjnej. Krytycy argumentują, że utrudnianie rzetelnej diagnostyki i badań nad zjawiskiem detranzycji, czyli powrotu do pierwotnej roli płciowej, może prowadzić do nieodwracalnych szkód u osób, które w innym przypadku poradziłyby sobie z problemami bez interwencji medycznej. Wydaje się, że optymalne podejście wymaga zachowania wrażliwości i przestrzeni na indywidualne wybory przy jednoczesnym oparciu się na solidnym, nieideologicznym fundamencie naukowym.

Jak różne wymiary płci tworzą spójną całość u człowieka

Współczesna medycyna do opisu płci wykorzystuje szereg dopełniających się kryteriów. Należą do nich płeć chromosomalna (genotypowa), gdzie standardem jest 46,XX lub 46,XY, ale też występują liczne warianty; płeć gonadalna, określona przez obecność jąder lub jajników; płeć wewnętrznych dróg rodnych, wykształconych z przewodów Wolffa lub Müllera; oraz płeć zewnętrznych narządów. Całości dopełniają płeć hormonalna, odnosząca się do relacji androgenów i estrogenów, płeć metaboliczna związana z odmiennym aparatem enzymatycznym oraz płeć fenotypowa, czyli drugorzędowe cechy płciowe.

W tym wielowymiarowym modelu dla każdej z płaszczyzn mogą wystąpić transpozycje i niezgodności. Oznacza to, że pytanie o to, ile jest płci, przypomina pytanie o to, ile jest kolorów tęczy. Granice między nimi są płynne i umowne, a ostateczny obraz jest wypadkową genów, hormonów, anatomii i działania mózgu. Choć podział na kobiety i mężczyzn jest niezwykle użytecznym uproszczeniem dla ogromnej większości społeczeństwa, to nie oddaje on w pełni spektrum ludzkiej biologii.