Ile jest kontynentów? Wyjaśniamy podziały geograficzne

Liczba kontynentów na Ziemi nie jest stała – waha się od czterech do ośmiu, ponieważ jej ustalenie opiera się na konwencji, a nie na sztywnych regułach. Najczęściej spotkasz się z modelem siedmiu kontynentów: Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Australia (lub Oceania), Azja i Europa. Aby prześledzić źródła tych rozbieżności i poznać mniej popularne podziały, zapraszamy do dalszej lektury.

Geneza pojęcia kontynent – od terra continēns do dzisiejszych sporów

Wyraz „kontynent” wywodzi się z łacińskiego wyrażenia terra continēns, które dosłownie znaczy „ziemia trzymana razem” lub „połączony ląd”. Początkowo termin obejmował każdy obszar lądu, dowolnej wielkości, który nie był przedzielony wodą – zaliczano do tej kategorii nawet wyspy. Już w starożytności greccy żeglarze i filozofowie dzielili świat na części: najpierw na Europę i Azję, z czasem dodali Afrykę, a w 1507 roku obie Ameryki. Formalne uznanie tych części za kontynenty nastąpiło dopiero pod koniec XIX stulecia.

Współcześnie kontynent rozumie się jako dużą, ciągłą masę lądu, która – choć nie musi – jest oddzielona od innych rozległymi akwenami. Nie istnieją przy tym żadne sztywne kryteria dotyczące minimalnej wielkości ani stopnia fizycznego odizolowania. Decyduje konwencja, a przesłanki bywają bardzo różne.

Kontynenty są definiowane przez konwencję, a nie ścisłe kryteria. Stosowane kryteria mogą mieć charakter geograficzny, historyczny, kulturowy, antropologiczny, polityczny, a nawet filozoficzny.

Dlaczego liczba kontynentów nie jest jednoznaczna?

Klasyczny dylemat dotyczy Europy i Azji, które razem tworzą jeden blok skalny – Eurazję. Umowna granica między nimi ciągnie się od gór Ural przez Morze Kaspijskie aż po Cieśninę Bosfor, jednak geograficznie są one połączone. O rozdzieleniu decydują głównie kryteria historyczne i kulturowe, przez co w wielu regionach uznaje się je za dwa odrębne kontynenty.

Podobne wątpliwości budzą obie Ameryki, połączone wąskim przesmykiem przeciętym Kanałem Panamskim. To sztuczna konstrukcja, a bez niej Ameryka Północna i Południowa tworzyłyby jeden ląd. Również Afrykę i Azję oddziela wykopany przez człowieka Kanał Sueski, więc w ujęciu naturalnych granic scalają się one w większą całość. Geologia każę zresztą patrzeć na kontynenty przez pryzmat budowy skorupy ziemskiej – liczy się grubość i skład płyt kontynentalnych, a nie bieżący poziom oceanu.

Takie rozbieżności sprawiają, że w obiegu naukowym i edukacyjnym funkcjonuje kilka równoległych modeli podziału – od dwóch do ośmiu kontynentów.

Modele podziału kontynentów – od 4 do 7 (lub 8)

W zależności od przyjętych założeń wyróżnia się od czterech do siedmiu, a niekiedy i ośmiu kontynentów. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z tych podziałów.

Model siedmiu kontynentów

Najbardziej rozpowszechnione na świecie ujęcie uznaje siedem kontynentów: Afrykę, Amerykę Północną, Amerykę Południową, Antarktydę, Australię (często łączoną z Oceanią), Azję i Europę. Układ ten opiera się przede wszystkim na kryteriach geograficzno‑historycznych i jest nauczany m.in. w Polsce.

W ramach tego modelu wymienia się:

• Afrykę
• Amerykę Północną
• Amerykę Południową
• Antarktydę
• Australię (lub Oceanię)
• Azję
• Europę

Zestawienie powierzchni poszczególnych kontynentów przedstawia się następująco:

Warianty z sześcioma kontynentami

W pierwszym wariancie obie Ameryki łączy się w jeden kontynent – Amerykę, a Europę i Azję traktuje odrębnie. W drugim, odwrotnie, uznaje się Eurazję za pojedynczy ląd, natomiast Amerykę Północną i Południową pozostawia jako osobne. Oba podejścia znajdują zastosowanie w systemach edukacyjnych różnych państw, m.in. w Rosji i w części krajów Ameryki Łacińskiej.

Pięć kontynentów – dwa podejścia

Model pięciokontynentalny scala kryteria obu powyższych wersji – traktuje Amerykę jako jeden ląd, a Europę i Azję łączy w Eurazję. Do tej grupy dochodzą Afryka, Oceania (lub Australia) oraz Antarktyda. Alternatywne ujęcie, stosowane między innymi w Karcie Olimpijskiej, wyklucza Antarktydę jako niezamieszkaną i wymienia: Afrykę, Europę, Azję, Amerykę oraz Oceanię.

Cztery kontynenty – spojrzenie geologiczne i historyczne

Gdyby konsekwentnie trzymać się ścisłej definicji dużego lądu oddzielonego wodą, naturalnie zarysowują się tylko cztery masy: Afroeurazja (łącząca Afrykę z Eurazją, połączone sztucznym Kanałem Sueskim), Ameryka (bez podziału na Północ i Południe, bo Kanał Panamski to także budowla), Australia oraz Antarktyda. W takim rozrachunku Europa i Azja w ogóle nie są samodzielnymi kontynentami – zlewają się w jeden gigantyczny ląd.

Przed końcem XVIII wieku posługiwano się jeszcze prostszym podziałem – na dwa kontynenty. Stary Świat obejmował Europę, Azję i Afrykę, a Nowy Świat obie Ameryki. To historyczne rozróżnienie dobitnie pokazuje, jak płynne bywają klasyfikacje kontynentów.

Zelandia – kandydat na ósmy kontynent

W 2017 roku w periodyku GSA Today ukazał się głośny artykuł uzasadniający uznanie Zelandii za odrębny kontynent. Ten ukryty ląd rozpościera się na wschód od Australii, zajmując powierzchnię około 4,9 miliona kilometrów kwadratowych – mniej więcej o połowę mniejszą od Europy. Problem w tym, że aż 94% tego obszaru znajduje się pod wodami Oceanu Spokojnego, a jedyne wystające fragmenty to Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia i kilka mniejszych wysp.

Mimo to Zelandia spełnia geologiczne kryteria kontynentu: jej skorupa jest wyraźnie grubsza i bogatsza w granity niż otaczające płyty oceaniczne, a granice są dobrze zdefiniowane. Ląd ten oderwał się od Australii około 70 milionów lat temu, a jego najstarsze skały liczą nawet 500 milionów lat.

Zelandia spełnia geologiczne kryteria kontynentu – jest wyniesiona ponad otaczające dno oceaniczne, ma dobrze zdefiniowane granice i różnorodną budowę skalną.

Choć oficjalna akceptacja wciąż jest przedmiotem dyskusji, wiele zespołów badawczych traktuje Zelandię jako siódmy kontynent w ujęciu czysto geologicznym (przy uznaniu Eurazji za jeden). Dla części ekspertów to najmocniejszy argument za tym, że kontynentów może być nawet osiem.

Jak więc odpowiedzieć na pytanie o liczbę kontynentów?

W praktyce szkolnej i w większości atlasów dominuje model siedmiu kontynentów, jednak dyskusje na ten temat dalekie są od jednoznacznego finału. Wszystko zależy od tego, które kryteria postawisz na pierwszym planie – geograficzne, kulturowe czy czysto geologiczne. Patrząc na granice naturalne, dostrzeżesz cztery wielkie masy lądu, ale gdy weźmiesz pod uwagę historię i politykę, liczba ta urośnie.

Dlatego pytanie „ile jest kontynentów” warto zawsze poprzedzić dopytaniem: według jakiego podziału? W ten sposób sensowna może być odpowiedź wskazująca zarówno na cztery, jak i na osiem kontynentów – każda z nich ma bowiem dobre podstawy, a spór nie wynika z niewiedzy, lecz z różnic w definicjach.