Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Według najczęściej przytaczanych danych, na świecie istnieje 195 krajów uznawanych za suwerenne państwa – są to 193 państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Stalica Apostolska i Palestyna jako państwa-obserwatorzy. Odpowiedź nie jest jednak prosta i zależy od przyjętych kryteriów politycznych oraz definicji państwowości. W dalszej części artykułu przyglądamy się złożoności tego problemu i alternatywnym klasyfikacjom.

Jak zdefiniować kraj i dlaczego to takie trudne?

Powszechne zrozumienie pojęcia kraju komplikuje się już w momencie próby odróżnienia go od terminu „państwo”. W języku potocznym bywają one synonimami, jednak na arenie międzynarodowej państwo wymaga spełnienia ścisłych, choć podlegających interpretacji warunków. Zgodnie z Konwencją z Montevideo z 1933 roku, byt może być uznany za państwo, jeśli posiada stałą ludność, określone terytorium, suwerenną władzę oraz zdolność do wchodzenia w relacje z innymi państwami.

Kluczowym, a zarazem najbardziej kłopotliwym elementem jest tutaj zdolność do utrzymywania stosunków dyplomatycznych, sprowadzająca się w praktyce do kwestii uznania międzynarodowego. Podmiot niemający tego uznania może realnie kontrolować swoje terytorium i ludność, ale nie będzie traktowany jako pełnoprawne państwo. Nie mniej istotne jest rozróżnienie między definicją kraju a definicją państwa, co wnikliwie badał nieżyjący już geograf i podróżnik, dr Remigiusz Mielcarek. Opracował on własną, wielowarstwową koncepcję, która do dziś stanowi istotny punkt odniesienia w tej dyskusji.

Definicja kraju według Mielcarka opierała się na siedmiu filarach: naturalny obszar lądowy, ściśle określone granice, obecność stałych mieszkańców, zorganizowana struktura społeczna z władzą i centrum zarządzania, prowadzenie działalności ekonomicznej oraz posiadanie własnych symboli identyfikacyjnych, takich jak flaga i godło.

Kogo uznaje społeczność międzynarodowa?

Punktem wyjścia dla większości oficjalnych wykazów pozostaje Organizacja Narodów Zjednoczonych. Skupia ona aktualnie 193 członków, co stanowi trzon listy suwerennych państw. Grono to rozszerza się o dwa podmioty o statusie obserwatora niebędącego członkiem – są nimi Stolica Apostolska i Państwo Palestyna. W tej właśnie konwencji pojawia się magiczna liczba 195, najczęściej powielana przez media i podręczniki szkolne. Należy jednak pamiętać, że taki rachunek jest odzwierciedleniem geopolitycznego konsensusu dominującej części świata, a nie obiektywnego faktu.

Szybko dostrzeżemy, że lista ONZ nie uwzględnia bytów aspirujących do suwerenności, które z różnych przyczyn pozostają na marginesie dyplomacji. Tajwan, posiadający własny rząd, armię i paszporty, utrzymuje formalne stosunki zaledwie z kilkunastoma państwami. Podobnie rzecz ma się z Kosowem, którego niepodległość proklamowana w 2008 roku została zaakceptowana przez około 85 członków ONZ, ale wciąż jest kwestionowana przez Serbię i jej sojuszników. Istnienie tych podmiotów dowodzi, że nawet w gronie demokratycznych państw trudno o jednolitą interpretację zasad.

Miejsca poza głównym nurtem dyplomacji

Sytuacja staje się bardziej skomplikowana, gdy przyjrzymy się tworom, które potrafią spełnić większość wewnętrznych funkcji państwa, ale nie zdobyły uznania żadnego z członków ONZ. Naddniestrze, separatystyczny region Mołdawii, kontroluje swoje terytorium, ma własną armię, walutę (rubel Naddniestrza) i system wizowy, choć jest akceptowane jedynie przez inne nieuznawane państwa, takie jak Abchazja czy Południowa Osetia. Z kolei Somaliland, który oderwał się od pogrążonej w chaosie Somalii w 1991 roku, pozostaje całkowicie niezauważany, mimo że funkcjonuje stabilniej niż macierzyste państwo.

Innym szczególnym przypadkiem jest Suwerenny Wojskowy Zakon Maltański. Choć nie posiada typowego terytorium w rozumieniu rozległego obszaru lądowego, dysponuje dwiema eksterytorialnymi parcelami w Rzymie i jedną na Malcie, ma status obserwatora przy ONZ, bije własną monetę scudo i emituje uznawane przez Uniwersalną Unię Pocztową znaczki. Utrzymuje też relacje dyplomatyczne z ponad setką krajów. Trudno go pominąć, analizując spektrum podmiotów prawa międzynarodowego.

Jak rozpadają się i łączą byty państwowe

Mapa polityczna nie jest statyczna, a w ostatnich dekadach zmieniała się dynamicznie. W 2011 roku narodził się Sudan Południowy, który po latach konfliktu uzyskał niepodległość i szybko dołączył do ONZ. Wcześniej, w 2010 roku, doszło do rozpadu Antyli Holenderskich, w wyniku czego powstały odrębne jednostki, takie jak Curaçao, Bonaire, Sint Maarten czy Saba i Saint Eustatius. Jeszcze wcześniej, w 2006 roku, rozwiązała się federacja Serbii i Czarnogóry, tworząc dwa osobne państwa, a sam początek lat 90. przyniósł rozpad Związku Radzieckiego, Jugosławii i Czechosłowacji, zmieniając granice także Polski, która z dnia na dzień straciła wszystkich trzech dotychczasowych sąsiadów: ZSRR, NRD i Czechosłowację.

Niektóre struktury obejmują też przypadki skomplikowanych unii. W skład Królestwa Niderlandów wchodzą obecnie aż cztery kraje: Holandia, Aruba, Curaçao oraz Sint Maarten jako holenderska część wyspy. Każde z tych terytoriów posiada w ramach królestwa daleko idącą autonomię. Podobny charakter ma Królestwo Danii, które tworzą Dania, Grenlandia i Wyspy Owcze, przy czym te ostatnie nie są członkami Unii Europejskiej w przeciwieństwie do samej Danii.

Koncepcja Mielcarka i Krzyka – alternatywny spis 295 krajów

Próbą kompleksowego i konsekwentnego policzenia wszystkich jednostek spełniających zdefiniowane kryteria kraju była lista opracowana przez dra Remigiusza Mielcarka, a po jego śmierci w 2012 roku aktualizowana i propagowana przez podróżnika Pawła Krzyka. W myśl ich założeń, przy ścisłym trzymaniu się definicji wykluczającej terytoria bezludne, na świecie można wyróżnić 295 krajów. W skład tej intrygującej liczby wchodzą 204 uznane państwa oraz 91 terytoriów zależnych i podmiotów o specjalnym statusie.

Klasyfikacja ta porządkuje rzeczywistość w sposób rewolucyjny, wydzielając jako odrębne kraje takie regiony jak Alaska czy Hawaje – odległe od kontynentalnych Stanów Zjednoczonych o setki kilometrów zamorskie stany. Analogicznie postrzegane są departamenty zamorskie Francji, na przykład Reunion, czy autonomiczne prowincje Portugalii, takie jak Azory i Madera. Ważnym założeniem jest tu uznanie „zamorskiego” charakteru terytorium za decydujący czynnik.

W Europie na miano kraju zależnego zasługują według tych kryteriów jednostki o znacznym stopniu odrębności, nawet jeśli formalnie są częścią innych państw. Athos to teokratyczna republika mnichów w granicach Grecji, która ma własną kontrolę graniczną, politykę wizową i bezwzględny zakaz wjazdu dla kobiet. Sark, dependencja Guernsey, do niedawna funkcjonował jako ostatnie feudalne lenno Europy z zakazem używania samochodów. Z kolei Brecqhou, będące dependencją Sarku, wypowiedziało mu zależność i aspiruje do statusu quasi-państwa.

Listę uzupełniają europejskie eksklawy i enklawy. Obwód Kaliningradzki, oddzielony od głównego terytorium Rosji pasmem ziem o długości 350 kilometrów, czy Campione d’Italia, włoska enklawa w szwajcarskim kantonie Ticino o powierzchni 2 km², gdzie oficjalną walutą jest frank szwajcarski. Wszystkie te przykłady pokazują, że mapa nie znosi próżni i często poza utartym schematem funkcjonują realne i polityczne byty.

W myśl koncepcji Mielcarka/Krzyka należało dojrzeć w złożonych przypadkach granicę, gdzie zwykła autonomia przechodzi w bardziej odrębny byt zasługujący na miano odrębnego kraju zależnego.

Azjatycka mozaika zależności

Na kontynencie azjatyckim również wyodrębniono szereg enklaw o wyjątkowym statusie. Hongkong i Makau, choć od lat są specjalnymi obszarami administracyjnymi Chin, zachowują odrębne systemy prawne, własną walutę i pełną kontrolę graniczną, przez co bez trudu przechodzą sito klasyfikacji jako kraje. Iracki Region Kurdystanu od 1991 roku posiada własną armię – Peszmerga liczące około 100 tysięcy żołnierzy – odrębną politykę wizową i własną pocztę, prowadząc faktycznie politykę niezależną od Bagdadu. Malezyjskie prowincje na Borneo, Sabah i Sarawak, stosują własną kontrolę imigracyjną i celną, a obywatele Malezji kontynentalnej potrzebują paszportu, by się do nich udać.

Niezwykłym przypadkiem jest też strefa buforowa na Cyprze, która nie jest zwykłym pasem ziemi niczyjej. Na jej terenie leży zamieszkana wioska Pyla, gdzie żyją zarówno Grecy, jak i Turcy cypryjscy. Obszarem zarządza bezpośrednio ONZ, a mieszkańcy używają walut obu państw cypryjskich. Podobnie unikatowy jest Sikkim, stan w Indiach, który mimo formalnej przynależności do tego kraju wymaga od podróżnych specjalnych zezwoleń i utrzymuje kontrole na swoich granicach.

Afryka i Ameryki według szerokiej definicji

W Afryce sporna pozostaje Republika Saharawi, której terytorium pozostaje okupowane przez Maroko – ONZ nie uznaje jednak legalności tej okupacji. Wśród krajów zależnych znalazły się hiszpańskie miasta autonomiczne w Afryce Północnej, Ceuta i Melilla, stanowiące przedmiot sporu między Madrytem a Rabatem. Za odrębny kraj uchodzi też Puntland w Somalii, który de facto jest niepodległy i posiada własną armię oraz służby graniczne, choć werbalnie sam odżegnuje się od dążeń do międzynarodowego uznania. Zanzibar, tworzący jedność z Tanzanią, posiada jednak własną służbę imigracyjną, a przyjezdni z kontynentalnej części kraju muszą przechodzić tam procedurę kontroli paszportowej.

W obu Amerykach lista rozrasta się głównie o wyspy karaibskie o pogmatwanych statusach. W ramach niepodległego państwa Saint Kitts i Nevis, wyspa Nevis ma własny parlament, premiera i odrębne znaczki pocztowe, co wskazuje na strukturę bliższą konfederacji niż federacji. Także Barbuda w państwie Antigua i Barbuda wyodrębniła własne obywatelstwo, niezbędne do nabywania ziemi, i posiada odrębny rząd. Z kolei Quebec w Kanadzie nie podpisał federalnej Konstytucji, dysponuje własną policją i prowadzi częściowo niezależną politykę zagraniczną, co plasuje tę prowincję na granicy zwykłej autonomii i odrębnego bytu politycznego.

Jak podróżnicy i organizacje liczą kraje na własny użytek?

Problem z obiektywnym określeniem liczby krajów niepokoi nie tylko geografów, ale stanowi też wyzwanie dla środowisk podróżniczych, w których liczba odwiedzonych państw jest często przedmiotem zdrowej rywalizacji. W odpowiedzi na tę potrzebę powstają kluby i organizacje, tworzące autorskie listy rankingowe, które potrafią znacząco odbiegać od oficjalnych dokumentów ONZ. Ich metodologie znakomicie ilustrują, w jak różnych kierunkach może pójść definicja kraju, gdy na pierwszym planie znajdą się nie dyplomacja, a odrębność kulturowa, geograficzna lub po prostu historyczna ciekawość miejsca.

Założony w 1954 roku w Kalifornii ekskluzywny Travellers’ Century Club jako próg przyjęcia ustanowił odwiedzenie co najmniej stu krajów ze swojej listy, która liczy obecnie aż 321 pozycji. Znajdują się na niej między innymi Alaska i Hawaje, a pomijane są bezludne terytoria, co jest dość konsekwentne. Jednak zestawienie to ma też punkty dyskusyjne, jak wydzielenie kontynentalnych części Turcji jako osobnych krajów, przy jednoczesnym pozostawieniu Panamy jako jednego bytu. Z tego powodu lista jest przedmiotem debat wśród samych zainteresowanych.

Jeszcze dalej posuwa się idea klubu Most Traveled People, który do oceny dokonań stworzył listę aż 872 regionów. W rankingu tym można znaleźć nie tylko terytoria autonomiczne, ale i stany czy prowincje, co bywa nielogiczne – Szwajcaria rozbita jest na kantony, a ogromny Kazachstan stanowi jedność. Niektórzy polscy podróżnicy, jak Artur Anuszewski, tworzyli nawet podziały obejmujące ponad 1200 miejsc. Takie podejście, choć ciekawe poznawczo, zdaniem badaczy wypacza ideę podróżowania, przesuwając punkt ciężkości z poznawania kultur na mechaniczną rywalizację „zaliczania”.

Spośród 195 powszechnie uznawanych krajów w 2026 roku, 54 leżą w Afryce, 48 w Azji, 44 w Europie, 33 w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, 14 w Oceanii oraz 2 w Ameryce Północnej.

Dlaczego mapa nigdy nie będzie w pełni skończona?

Ostateczna liczba krajów na świecie pozostaje liczbą płynną, zależną od przyjętej perspektywy – prawnej, politycznej, a nawet sportowej. Wystarczy zauważyć, że Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA) zrzesza 211 członków, umożliwiając występy reprezentacjom Szkocji, Walii czy Irlandii Północnej, które według ONZ są częścią Zjednoczonego Królestwa. Jeszcze bardziej skomplikowana jest sytuacja Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, w którym do 2010 roku figurowały Antyle Holenderskie, które de facto przestały wtedy istnieć. Są to przypomnienia, że nawet w oficjalnych organizacjach dominują różne definicje „kraju”.

Na horyzoncie zawsze czekają też zmiany uznawane za możliwe. Trwają debaty nad przyszłością takich regionów jak Quebec, Szkocja czy Katalonia, które cyklicznie badają gotowość swoich społeczeństw do pełnej niepodległości. Z drugiej strony historia zna przypadki upadku tworów państwowych, jak to miało miejsce z Górskim Karabachem, który zakończył swój byt z dniem 1 stycznia 2024 roku, czy z mikropaństwem Hutt River w Australii, rozwiązanym w sierpniu 2020 roku, gdy jego właściciel sprzedał ziemię, by spłacić zobowiązania podatkowe. Geopolityka nieustannie redefiniuje granice, przypominając, że pytanie o liczbę krajów jest raczej początkiem pasjonującej dyskusji niż prostym faktem do zapamiętania.